— मृत्योः अनन्तरम् आत्मानः एकवर्षतः शतवर्षपर्यन्तं मृत्योः पुनर्जन्मनश्च मध्ये स्थितौ तिष्ठन्ति— पितृपक्षस्य माहात्म्यम् उत्तरभारते उत्तरपूर्वभारते च अधिकम्

वाराणसी, २८ सितम्बरमासः (हि.स.)। सनातनधर्मे पितृपक्षस्य विशेषं धार्मिकं महत्त्वम् अस्ति। मान्यते यत् अस्मिन् काले श्रद्धया विधिविधानपूर्वकं कृतैः श्राद्धैः, तर्पणैः, पिण्डप्रदानेन च पितरः तृप्ताः भवन्ति तथा पूर्वजेभ्यः मनुष्यस्य दायित्वं पूर्णं भवति। पितॄणां कृते श्रद्धया क्रियमाणं कर्म ‘श्राद्धम्’ तथा तृप्त्यर्थं जलस्य अर्पणक्रिया ‘तर्पणम्’ इति कथ्यते। वेदेषु एतत् ‘पितृयज्ञः’ इति वर्णितम् अस्ति।

शोधच्छात्रौ कर्मकाण्डाचार्यौ रविन्द्रतिवारी उदयतिवारी च ‘हिन्दुस्थानसमाचार’ इत्यनेन सह वार्तालापे अवदतां यत् सत्येन श्रद्धया च क्रियमाणानि कर्माणि श्राद्धम् इति कथ्यन्ते, यत् माता पितरौ आचार्यं च तर्पयति तत् कर्म तर्पणम् इति कथ्यते। तयोः अनुसारं श्राद्धतर्पणं केवलं धार्मिकमनुष्ठानं न, अपितु पूर्वजानां, मातापित्रोः आचार्याणां च प्रति सम्मानस्य कृतज्ञतायाश्च अभिव्यक्तेः परम्परा अपि अस्ति। सम्प्रति पितृपक्षः प्रचलति।

पञ्चमहायज्ञेषु अन्तर्भवति पितृयज्ञः

वेदेषु यज्ञानां पञ्च प्रमुखाः प्रकाराः वर्णिताः सन्ति। तेषु ब्रह्मयज्ञः, देवयज्ञः, पितृयज्ञः, वैश्वदेवयज्ञः अतिथियज्ञश्च सन्ति। पुराणेषु अन्येषु च धार्मिकग्रन्थेषु एतेषां विस्तरेण वर्णनं प्राप्यते। एतेष्वेव पितृयज्ञः कालान्तरे श्राद्धकर्मरूपेण विस्तृतां धार्मिकपरम्परां प्राप्तवान्।

आचार्याणाम् अनुसारं सन्तत्युत्पादनं तथा सन्ततेः समुचितसंस्कारं शिक्षां च प्रदातुम् अपि पितृयज्ञस्य अङ्गत्वेन मन्यते। एतादृशेन भावेन ‘पितृऋणस्य’ परिशोधनस्य अवधारणा सम्बद्धा अस्ति।

आश्विनकृष्णपक्षे क्रियते श्राद्धम्

पितृयज्ञाय अथवा श्राद्धकर्मणे आश्विनमासस्य कृष्णपक्षः प्रमुखः मन्यते। सूर्यस्य कन्याराशौ स्थितिकाले आगतः आश्विनकृष्णपक्षः ‘पितृपक्षः’ इति कथ्यते। मान्यते यत् अस्मिन् काले अथवा सम्बन्धितस्य पितुः मृत्युतिथौ श्राद्धं करणेन पितॄणां तृप्तिर्भवति। धार्मिकमान्यतानुसारं यदि अस्मिन् काले श्राद्धं न क्रियते तर्हि पितरः कार्तिकमासपर्यन्तं श्राद्धस्य प्रतीक्षां कुर्वन्ति। ततः परम् अपि कर्म न क्रियते चेत् ते प्रत्यागच्छन्ति इति मान्यता अस्ति।

श्राद्धस्य बहवः प्रकाराः, तर्पणस्य षड्भेदाः

धर्मग्रन्थेषु श्राद्धस्य विविधाः प्रकाराः वर्णिताः सन्ति। तेषु नित्यश्राद्धम्, नैमित्तिकश्राद्धम्, काम्यश्राद्धम्, वृद्धिश्राद्धम्, पार्वणश्राद्धम्, सपिण्डनश्राद्धम्, गोष्ठश्राद्धम्, शुद्धिश्राद्धम्, कर्माङ्गश्राद्धम्, दैविकश्राद्धम्, यात्राश्राद्धम् पुष्टिश्राद्धं च प्रमुखानि सन्ति। तथैव तर्पणमपि षड्विधं विभक्तम् अस्ति। तेषु देवतर्पणम्, ऋषितर्पणम्, दिव्यमानवतर्पणम्, दिव्यपितृतर्पणम्, यमतर्पणम् मनुष्यपितृतर्पणं च अन्तर्भवन्ति।

श्राद्धे सात्त्विकाचरणे बलम्

पितृपक्षस्य समये धार्मिकपरम्परायां संयमितां सात्त्विकीं च जीवनशैलीम् अवलम्बितुं बलं दीयते। अस्मिन् काले व्यसनात् मांसाहाराच्च परिहरणं तथा पवित्रतया श्राद्धकर्म करणीयम् इति मान्यता अस्ति। रात्रौ श्राद्धं न क्रियते तथा दिवसे, विशेषतः मध्याह्नसमये श्राद्धं करणम् उपयुक्तं मन्यते। श्राद्धे काकाय, श्वानाय, गोवे च अन्नस्य अंशं प्रदातुं परम्परा अस्ति। धार्मिकमान्यतासु एतेषां जीवाणां सम्बन्धः पितृभिः यमेन च सम्बद्धः मन्यते।

पितृपक्षस्य महत्त्वम् उत्तरभारते उत्तरपूर्वभारते च अधिकम्

पितृपक्षस्य परम्परा सम्पूर्णे देशे विभिन्नरूपैः प्रचलिता अस्ति। उत्तरभारते उत्तरपूर्वभारते च अस्य धार्मिकं माहात्म्यं विशेषरूपेण दृश्यते। दक्षिणभारतेऽपि पूर्वजानां स्मरणस्य तर्पणस्य च परम्पराः विभिन्नैः नामभिः प्रचलिताः सन्ति। तमिलनाडुराज्ये ‘आद्यमावास्या’, केरले ‘कारिकडवावुबली’, महाराष्ट्रे च ‘पितृपन्धरवडा’ इति नाम्ना ज्ञायते।

श्राद्धेन सम्बद्धाः सन्तति-आयुः-समृद्ध्यादीनां मान्यताः

धार्मिकग्रन्थेषु श्रद्धया कृतं श्राद्धं सन्तत्या, आयुषा, आरोग्येण, यशसा, बलेन, धनधान्येन समृद्ध्या च सम्बद्धम् इति वर्णितम् अस्ति। पुराणेषु मान्यता अस्ति यत् श्राद्धकर्मणा केवलं पितरः एव न, अपितु देवताः, ऋषयः, मनुष्याः अन्ये जीवाश्च तृप्ताः भवन्ति। मान्यतानुसारं तृप्ताः पितरः स्ववंशजेभ्यः आयुः, पुत्रान्, यशः, पुष्टिं, बलं, वैभवं, सुखं समृद्धिं च आशीर्वादरूपेण प्रयच्छन्ति।

मृत्योः पुनर्जन्मनश्च मध्ये पितृलोकस्य अवधारणा

धार्मिकमान्यतानुसारं मृत्योः अनन्तरं जीवस्य यात्रा तत्कालं पुनर्जन्मपर्यन्तमेव सीमिता न मन्यते। कासुचित् परम्परासु मृत्योः पुनर्जन्मनश्च मध्ये पितृलोकस्य अवधारणा वर्णिता अस्ति। आचार्याणाम् अनुसारं केषाञ्चित् आत्मनां शीघ्रं पितृलोकं प्राप्तुं मान्यता अस्ति, केषाञ्चित् कृते च एषा अवधि अधिका मन्यते। अस्यैव क्रमे मृत्योः अनन्तरं त्रयोदशे दिने क्रियमाणं कर्म त्रयोदशाकर्म इति तथा अनन्तरं विभिन्नासु तिथिषु क्रियमाणानि कर्माण्यपि महत्त्वपूर्णानि मन्यन्ते। एकवर्षस्य अनन्तरं तर्पणं श्राद्धं च कर्तुं परम्परा अपि एतस्य धार्मिकमान्यतायाः सम्बद्धा अस्ति। धार्मिकमान्यतानुसारं पितृलोकस्य अनन्तरं जीवः स्वकर्मानुसारं पुनर्जन्म प्राप्नोति अथवा साधनायाः मोक्षस्य च मार्गे अग्रे गन्तुं स्थितिं प्राप्नोति।

गयायां पिण्डदानस्य विशेषं महत्त्वम्

आचार्याणाम् अनुसारं येषां पूर्वजानां कृते विशेषतर्पणस्य मुक्तिकर्मणश्च आवश्यकता मन्यते, तेषां कृते गयायां पिण्डदानस्य तर्पणस्य च परम्परा विशेषरूपेण प्रचलिता अस्ति। गया पितृकर्मणः प्रमुखं तीर्थम् इति मन्यते तथा अत्र पिण्डदानस्य परम्परा सम्पूर्णे देशे प्रसिद्धा अस्ति। धर्मशास्त्रेषु पितॄणां निवासाय पितृलोकस्य अवधारणा प्राप्यते। केषुचित् ग्रन्थेषु अस्य चन्द्रस्य ऊर्ध्वभागेन सम्बन्धः वर्णितः अस्ति। धार्मिकमान्यतासु दिव्यपितरः मनुष्यपितरश्च इति द्वे श्रेण्यौ अपि उल्लिखिते स्तः। दिव्यपितॄणां सन्दर्भे यमराजस्य विशेषं स्थानं मन्यते। अर्यमा अपि पितृषु श्रेष्ठः पितॄणां देवता च इति वर्णितः अस्ति। पुराणेषु अर्यमाणं महर्षेः कश्यपस्य अदित्याश्च पुत्रं तथा देवानां भ्रातरं वर्णितम् अस्ति। उत्तराफाल्गुनीनक्षत्रं तस्य निवासलोकः इति मन्यते।

अमावस्यायाः विशेषं महत्त्वम्

पितृपक्षस्य अमावस्या पितॄणां तृप्त्यर्थं विशेषरूपेण महत्त्वपूर्णा मन्यते। धार्मिकग्रन्थेषु अमावस्यायाः अतिरिक्तं कतिपयासु विशेषतिथिषु, सङ्क्रान्तौ, व्यतीपाते, ग्रहणे च पितृतर्पणस्य श्राद्धस्य च विधानम् उल्लिखितम् अस्ति। मान्यता अस्ति यत् पितृपक्षस्य समये पितॄणां पृथिवीलोकेन सह विशेषः सम्बन्धः भवति तथा एतस्मात् कारणात् अस्मिन् काले तर्पणस्य श्राद्धस्य पिण्डदानस्य च महत्त्वं वर्धते।

पूर्वजेभ्यः कृतज्ञतायाः पर्व अस्ति पितृपक्षः

पितृपक्षः मूलतः पूर्वजेभ्यः स्मरणं श्रद्धां कृतज्ञतां च व्यक्तुं प्रचलिता परम्परा अस्ति। श्राद्धतर्पणाभ्यां व्यक्तिः स्वमातापित्रोः, पूर्वजानाम् आचार्याणां च प्रति स्वकीयस्य दायित्वस्य सम्मानस्य च भावं प्रकटयति।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani