– विहिप-संस्थायाः केन्द्रीय-संयुक्त-महासचिवेन कोटेश्वर-शर्मणा सह विशेष-वार्ता

डा. मयङ्कचतुर्वेदी

भोपालम्, 28 सितम्बरमासः (हि.स.)। विश्वहिन्दूपरिषदा (विहिप) हिन्दूमन्दिराणां प्रबन्धने सर्वकारस्य नियन्त्रणस्य विरोधः कृतः, मन्दिरेषु समागच्छतः उपहारस्य अन्य-आयस्य च सर्वकारीय-राजस्वरूपेण दर्शनम् अनुचितं प्रतिपादितम्। विहिप-पक्षेण उक्तं यत् मन्दिराणां प्रत्येकं कपर्दिका सनातनधर्मस्य समाजस्य च समुत्थानाय गुरुकुलेषु, वेदपाठशालासु, गोशालासु, चिकित्सालयेषु तथा च निर्धनसमाजस्य सेवादिषु कार्येषु उपयोक्तव्या, एतदर्थं विहिप विधिक-सङ्घर्षमपि योत्स्यते।

विहिप-संस्थायाः केन्द्रीय-संयुक्त-महासचिवः कोटेश्वरशर्मा भोपाल-प्रवासकाले ‘हिन्दुस्थानसमाचार’ इत्यनेन सह विशेष-वार्तायां मन्दिराणां सर्वकारीय-नियन्त्रणात् आरभ्य धर्मान्तरण-विरोधि-विधानं, जनजातीय-क्षेत्रेषु ‘परावर्तनम्’ (गृहप्रत्यागमनं), जातीय-भेदभावं, पूजक-प्रशिक्षणं (अर्चक-प्रशिक्षणम्), बाल-संस्कार-केन्द्राणि, गोत्र-वंशावली-संरक्षणं तथा च तीर्थाटन-पर्यटनयोः भेदः इत्येतान् विषयान् अधिकृत्य विस्तरेण विहिप-पक्षम् उपास्थापयत्।

विहिप-संस्थायाः केन्द्रीय-संयुक्त-महासचिवेन सङ्घटनस्य प्राथमिकतासु चर्चां कुर्वता उक्तं यत् सङ्घटनस्य बलं हिन्दूसमाजस्य सङ्घटने, सामाजिक-समरसतायां, संस्कारेषु धार्मिक-स्थलानां च स्वायत्तता-सम्बद्धेषु विषयेषु वर्तते। तस्य कथनम् अस्ति यत् २७ सितम्बर २०२६ दिनाङ्कात् अशोकसिङ्घल-महोदयस्य जन्मशताब्दी आरब्धा। एनां विहिप सङ्घटन-विस्तारस्य वर्षरूपेण पश्यति, प्रत्येकं प्रखण्डे संवेदनशील-बस्तौ च सत्सङ्ग-मण्डलानां विस्तारस्य लक्ष्यं स्वीकृत्य अग्रे सरति।

प्रश्नः – मन्दिराणां सर्वकारीय-प्रबन्धनम् अधिकृत्य विहिप निरन्तरं प्रश्नान् उत्थापयति। तमिलनाडु-सर्वकारस्य विवरणानुसारेण तत्र हिन्दू-जैन-धार्मिक-संस्थानां सङ्ख्या ४६,३३८ वर्तते। एतावतः बृहतः धार्मिक-संस्थागत-संरचनायाः सन्दर्भे विहिप वस्तुतः कीदृशीं व्यवस्थां कामयते?

उत्तरम् – अस्माकं मूलप्रश्नः अयमेव यत् हिन्दूमन्दिराणि हिन्दूनां श्रद्धायाः केन्द्राणि सन्ति, न तु सर्वकारस्य राजस्व-उपार्जनस्य स्रोतांसि। सर्वकारस्य कार्यं शासन-सञ्चालनम् अस्ति, न तु मन्दिराणां धार्मिक-प्रबन्धनम्। वयं कामयामहे यत् हिन्दूसमाजोऽपि स्वधार्मिक-स्थलानां स्वतन्त्र-सञ्चालनस्य सांविधानिकम् अधिकारं प्राप्नुयात्। विहिप सन्तान्, विधिवेत्तॄन् प्रबुद्धसमाजं च सह नीत्वा अस्मिन् विषये देशव्यापि-जनजागरणं कुर्वती अस्ति, केन्द्रीय-विधानस्य च याचनां करोति। मन्दिराणां सङ्ख्या यावती महती अस्ति, ततोऽपि महान् प्रश्नः तैः सह सम्बद्धानां कोटिशः भक्तानाम् आस्थायाः धार्मिक-अधिकाराणां च वर्तते।

प्रश्नः – मन्दिराणाम् आयस्य उपयोगम् अधिकृत्य अपि प्रायः विवादाः पुरतः आयान्ति। विहिप-संस्थायाः कथनम् अस्ति यत् मन्दिराणाम् आयः धार्मिकेषु सामाजिकेषु च कार्येषु प्रयोक्तव्यः। किं भवन्तः एतदर्थं कञ्चित् स्पष्टं प्रतिमानं प्रस्तौति?

उत्तरम् – अस्माकं स्पष्टं मतम् अस्ति यत् मन्दिराणां प्रत्येकं कपर्दिका सनातनधर्मस्य समाजस्य च समुत्थाने योजनीया। गुरुकुलाः, वेदपाठशालाः, गोशालाः, चिकित्सालयाः निर्धनसमाजस्य सेवा इत्यादीनि कार्याणि मन्दिराणां माध्यमेन कर्तुं शक्यन्ते। यदि मन्दिराणि समाजस्य श्रद्धया सञ्चाल्यन्ते, तर्हि तेषाम् आयस्य उपयोगोऽपि समाजस्य धर्मस्य च आवश्यकतानाम् अनुरूपमेव भवेत्। वयं विषयेऽस्मिन् विधिक-सङ्घर्षमपि कुर्मः समाजे च जागरणमपि कुर्मः।

प्रश्नः – धर्मान्तरणस्य विषये इदं विवरणं वर्तते यत् २०२५ पर्यन्तम् एकादशसु राज्येषु धर्मान्तरण-नियमन-विधानानि आसन्। एवम्भूते सति विहिप समग्रदेशाय पृथक् केन्द्रीय-विधानस्य आवश्यकतां किमर्थम् अनुभवति?

उत्तरम् – अस्माकं मतम् अस्ति यत् पृथक्-पृथक् राज्येषु भिन्न-भिन्न-नियमानां सद्भावात् स्थितिः एकरूपा न भवति। छलेन, कपटेन, भयेन प्रलोभनेन वा क्रियमाणस्य मतान्तरणस्य प्रतिषेधाय समग्रे देशे समानं कठोरं च केन्द्रीय-विधानं भवेत्। कैश्चित् राज्यैः विधानानि रचितानि, किन्तु अस्माकम् अनुभवः वर्तते यत् येषु क्षेत्रेषु विधानानि अपेक्षया दुर्बलानि सन्ति, तत्र एतादृशानां प्रवृत्तीनाम् अवकाशः जायते। अतः वयं केन्द्रसर्वकारात् राष्ट्रियस्तरे विधानस्य याचनां कुर्मः।

प्रश्नः – ‘परावर्तनम्’ अधिकृत्य विहिप-भाषायां ‘मूल-सनातनधर्मे प्रत्यागमनस्य’ वार्ता उच्यते। जनजातीय-क्षेत्रेषु अस्य अभियानस्य वास्तविकं स्वरूपं किम् अस्ति, अस्य विस्तारश्च कियत् जातः?

उत्तरम् – अस्माकं कृते ‘परावर्तनस्य’ अर्थः कस्यापि जनस्योपरि बलाधानं नास्ति। अस्माकं कथनम् अस्ति यत् ये जनाः अतीते परिस्थितिभिः, भयेन, प्रलोभनेन वा स्वमूलपरम्पराभ्यः पृथग्भूताः, तैः स्वमूलैः सह संयोजनाय अवसरः लब्धव्यः। जनजातीय-क्षेत्रेषु विहिप शिक्षया, चिकित्सया, सेवया च कार्यं कुर्वती अस्ति। अस्माकम् अनुसारेण सहस्रशः परिवाराः स्वेच्छया स्वमूल-सनातनपरम्परायां प्रत्यागताः। इदम् अभियानं सेवायाः, जागरणस्य, आत्मगौरवस्य च भावेन सह अग्रे नीयते।

प्रश्नः – विहिप-संस्थायाः स्वकीय-घोषित-कार्यदिशायां सामाजिक-समरसतायै अस्पृश्यता-निवारणाय च प्रमुखं स्थानं दत्तम् अस्ति। धरातलीयस्तरे ‘एकः कूपः, एकं मन्दिरम्, एकः श्मशानः’ इति उद्घोषाः व्यवहारे कथम् अवतार्थन्ते?

उत्तरम् – केवलम् उद्घोषमात्रेण सामाजिक-समरसता नागमिष्यति। सन्तानां कार्यकर्त्याणां च माध्यमेन समाजस्य विविधानां वर्गाणां मध्ये सम्पर्कः वर्ध्यते। सत्सङ्ग-मण्डलेषु समरसता-भोजनानि धर्मचर्चाश्च भवन्ति। अस्माकं प्रयासः अस्ति यत् मन्दिरेषु, जलस्रोतःसु, अन्त्येष्टि-सदृशेषु च सामाजिक-जीवनस्य मूलकेन्द्रेषु भेदभावः समाप्तः भवेत्। सनातनसमाजे जन्माधारेण उच्च-नीच-भावः न भवेत्।

प्रश्नः – अर्चक-प्रशिक्षणमपि विहिप सामाजिक-समरसताया सह योजयति। किं तस्य अयम् अर्थः यत् पारम्परिक-पूजक-व्यवस्थायां व्यापक-परिवर्तनस्य दिशि सङ्घटनं कार्यं करोति?

उत्तरम् : अस्माकं मतम् अस्ति यत् पुरोहित-भवने आधारः केवलं जन्म एव न, अपि तु योग्यता दीक्षा चापि भवेत्। अतः वयं प्रशिक्षण-केन्द्राणां माध्यमेन अनुसूचित-जातेः, जनजातेः, पश्चाद्वर्गाणां च यूनां कृते वैदिक-पूजापद्धतेः, कर्मकाण्डस्य, संस्काणां च प्रशिक्षणं यच्छन्तः स्मः। अनेन द्वे उद्दिश्ये पूर्येते— एकतः योग्याः पूजकाः सज्जीभवन्ति, अपरतः च समाजे जात्याधारेण निर्मिताः दूरयः न्यूनाः भवन्ति।

प्रश्नः – विहिप-अनुसारेण देशे सहस्रशः सत्सङ्ग-मण्डलानि सक्रियाणि सन्ति। २०२६ तमं वर्षं भवद्भिः सङ्घटन-विस्तार-वर्षत्वेन प्रतिपादितम्। अस्य विस्तारस्य मानदण्डः कः भविष्यति? केवलं सङ्ख्या-वर्धनम् उत कस्यचित् सामाजिक-परिणामस्य प्राप्तिः?

उत्तरम् – सङ्ख्या महत्त्वपूर्णा अस्ति, किन्तु अस्माकं लक्ष्यं केवलं सङ्ख्या-वर्धनं नास्ति। २०२६ तमे वर्षे अस्माकं सङ्कल्पः प्रत्येकं प्रखण्डं संवेदनशील-बस्तिं च यावत् सत्सङ्ग-मण्डलानां प्रापणस्य अस्ति। सम्प्रति देशे ३५,०००-तः अधिकानि सत्सङ्ग-मण्डलानि प्रचलन्ति। वयं तेषां सङ्ख्यां द्विगुणीकर्तुं प्रवृत्ताः स्मः। सत्सङ्गस्य उद्देश्यं सङ्घटनेन सह संस्कारस्य सेवायाश्च योजनम् अस्ति। अतः कस्यचित् मण्डलस्य सफलता केवलं तस्य उपवेशन-सङ्ख्यया न, अपि तु समाजे आगतेन परिवर्तनेनापि द्रष्टव्या।

प्रश्नः – भवताम् अनुसारेण सत्सङ्गात् व्यसनमुक्तिः, परिवारेषु सुधारः, बालकेषु संस्काराः इत्यादयः परिणामाः आगताः। किं विहिप एतान् दावान् कस्यापि व्यवस्थित-अध्ययनस्य विवरणानां वा माध्यमेन अङ्कयति?

उत्तरम् – अधुना अस्माकं बलं समाजस्य मध्ये प्रत्यक्ष-कार्ये वर्तते। यत्र नियताः सत्सङ्गाः प्रचलन्ति, तत्र अस्माभिः व्यसनात् दूरीभवनं, पारिवारिक-सम्बन्धेषु सुधारः, बालकेषु संस्कार-वर्धनम् इत्यादयः परिणामाः दृष्टाः। अस्माकम् अनुभवः अस्ति यत् सत्सङ्गः केवलं धार्मिक-कार्यक्रमे सीमितः नास्ति। तत्र राष्ट्रस्य, परिवारस्य, बालकानां संस्काराणां सामाजिक-समस्यानां चोपरि अपि चर्चा भवति। आगमिष्यति काले एतेषां कार्याणां प्रभावं व्यवस्थितरूपेण अङ्कयितुम् आवश्यकता वर्तते।

प्रश्नः – चलदूरभाषस्य सामाजिक-पटलानां च युगे बालकानां योजनं महद् आह्वानम् अस्ति। विहिप-पक्षेण बाल-संस्कार-केन्द्राणां विस्तारस्य वार्ता उक्ता। अस्य लक्ष्यं कियत् व्यापकम् अस्ति?

उत्तरम् – अस्माकं प्रयासः प्रत्येकं जिल्ला-केन्द्रं प्रमुखां बस्तिं च यावत् बाल-संस्कार-केन्द्राणां प्रापणस्य अस्ति। बालकेभ्यः केवलं धार्मिक-विषयाणां कथनम् अस्य उद्देश्यं नास्ति। योगः, राष्ट्रभक्तानां जीवन-गाथाः, नैतिक-मूल्यानि, परिवारं प्रति दायित्वं सनातन-परम्पराणां वैज्ञानिकः पक्षश्चापि पाठयिष्यते। अस्माकं मतम् अस्ति यत् संस्काराः बाल्यकालादेव आरब्धाः भवेयुः। चलदूरभाषस्य सामाजिक-माध्यमानां च युगे परिवारस्य समाजस्य च भूमिका अधिका महत्त्वपूर्णा सञ्जाता।

प्रश्नः – नगरीकरणस्य कारणेन गोत्रं, कुलदेवता, वंशावली इत्यादयः पारम्परिकाः ज्ञानांशाः नूतन-पीढ्याः दूरे भवन्ति। किं विहिप-पार्श्वे एतत् संरक्षितुं कापि दृढा योजना अस्ति?

उत्तरम् – ‘कुटुम्ब-प्रबोधनस्य’ माध्यमेन वयं परिवारान् स्ववंशवृक्षस्य, गोत्रस्य, कुलपरम्परायाश्च प्रपत्राणि सज्जीकर्तुं प्रेरयामः। शताब्दिभ्यः वंशावलीं लिखतां जागा, राव, भाट सदृशानां पारम्परिक-समुदायानां प्रपत्राणि अपि महत्त्वपूर्णानि सन्ति। एतेषां संरक्षणम् आवश्यकम्, यतोहि परिवारस्य मूलानि केवलं नाम्ना उपनाम्ना च न ज्ञायन्ते। आगमिष्यन्त्याः सन्ततेः कृते स्वपारिवारिक-सांस्कृतिक-परम्परायाः ज्ञानं भवेत्।

प्रश्नः – मन्दिराणि पर्यटन-स्थलरूपेण विकासयितुं तीर्थक्षेत्ररूपेण च दर्शने विहिप मूलभेदं किं मन्यते?

उत्तरम् – मन्दिराणि केवलं पर्यटन-स्थलानि न सन्ति। तानि आराधनायाः, तपसः, आध्यात्मिक-साधनायाश्च केन्द्राणि वर्तन्ते। पर्यटने सौविध्यम् आमन्दश्च प्रमुखौ भवितुम् अर्हतः, यदा तु तीर्थाटने श्रद्धा, संयमः, नियमः, आत्मरूपान्तरणं च प्रमुखाणि सन्ति। अतः वयं कामयामहे यत् पवित्राणां धानां विकासः तेषां धार्मिक-गरिमानुरूपं भवेत्। आधुनिकाः सुविधाः स्युः, किन्तु मन्दिरस्य मूल-आध्यात्मिकी अभिज्ञा प्रभाविता न भवेत्।

प्रश्नः – काशी-विश्वनाथ-धाम, महाकाल-लोकः, विन्ध्याचल-सदृशेषु धार्मिक-मार्गिकासु विहिप सकारात्मकं दृष्टिकोणं धारयति। किं भव्यतायाः आध्यात्मिकतायाश्च मध्ये कश्चित् सन्तुलनम् अपि आवश्यकम्?

उत्तरम् – निश्चितमेव। तीर्थानां विकासः भक्तानां सौविध्य-वर्धकः भवेत्। भव्यता स्वयमेव लक्ष्यं नास्ति। गर्भगृहस्य प्राचीनता, मूल-पूजापद्धतिः, धार्मिक-परम्परा, आध्यात्मिकी शान्तिश्च सुरक्षिता भवेत्। अस्माकं स्पष्टं मतम् अस्ति यत् विकासः एतादृशः स्यात् यः अध्यात्मं प्रवर्धयेत्, न तु तत् तिरोदध्यात्।

प्रश्नः – इदं २०२६ तमं वर्षम् अशोकसिङ्घलस्य जन्मशताब्दीवर्षरूपेण विहिप आचरति। किं विहिप एनाम् अवसरं केवलं स्मरणवर्षत्वेन मन्यते उत सङ्घटनाय किमपि नूतनं लक्ष्यमपि निर्धारितम्?

उत्तरम् – अयम् अस्माकं कृते केवलं स्मरणस्य अवसरः नास्ति। अशोकसिङ्घल-महोदयस्य जीवनं हिन्दूसमाजस्य सङ्घटनेन, सांस्कृतिक-जागरणेन, हिन्दूस्वाभिमानेन च सम्बद्धम् आसीत्। वयं सङ्घटन-विस्तार-वर्षरूपेण अग्रे प्रवृत्ताः स्मः। अस्माकं प्रयासः अस्ति यत् तस्य विचारान् कार्याणि च नूतनपीढीं प्रति प्रापयन्तः प्रत्येकं प्रखण्डं संवेदनशीलां बस्तिं च यावत् सङ्घटनात्मकाः सांस्कृतिकाश्च प्रवृत्तयः प्रविशेयुः।

प्रश्नः – यदि मन्दिराणां स्वायत्तता, सामाजिक-समरसता, सत्सङ्गः, बाल-संस्कारः, पूजक-प्रशिक्षणं तथा सङ्घटन-विस्तारः एकत्र अवलोक्येरन्, तर्हि विहिप-संस्थायाः आगमिनः अभियानस्य मूलकेन्द्रं किं दृश्यते?

उत्तरम् – मूलकेन्द्रं हिन्दूसमाजस्य सङ्घटनं जागरणञ्च अस्ति। मन्दिराणि आस्थायाः केन्द्रं वर्तन्ते, सत्सङ्गः समाज-संयोजनस्य माध्यमम् अस्ति, संस्काराः नूतनपीढ्यै दिशां प्रयच्छन्ति, सामाजिक-समरसता च समाजम् अन्तस्तः सुदृढं करोति। अस्माकं प्रयासः अस्ति यत् सेवा, संस्कारः, सङ्घटनं, सांस्कृतिक-चेतना च परस्परं सम्बद्धाः भवेयुः। यदा समाजस्य प्रत्येकः वर्गः आत्मानम् अस्याः व्यापिकायाः सामाजिक-सांस्कृतिक-धारायाः अङ्गं मंस्यते, तदैव सङ्घटनस्य उद्देश्यं पूर्णं भविष्यति।

--------

Hindusthan Samachar / Sachin Budhauliya