विहिप इत्यस्य केन्द्रीयसंयुक्तमहासचिवेन कोटेश्वरशर्मणा सह विशेषवार्ता

डा मयंक चतुर्वेदी

भोपाल, २८ सितम्बरमासः (हि स)। विश्वहिन्दुपरिषदः विहिप इत्यस्य केन्द्रीयसंयुक्तमहासचिवः कोटेश्वरशर्मा उक्तवान् यत् संगठनस्य मुख्यं बलं हिन्दूसमाजस्य संगठनाय, सामाजिकसमरसतायै, संस्काराय तथा धार्मिकस्थलानां स्वायत्ततासम्बद्धेषु विषयेषु अस्ति। तस्य कथनमस्ति यत् २७ सितम्बर २०२६ दिनाङ्कात् अशोकसिंहलस्य जन्मशताब्दिवर्षम् आरब्धम् अस्ति। विहिप एतत् वर्षं संगठनविस्तारस्य वर्षरूपेण पश्यति तथा प्रत्येकं प्रखण्डं संवेदनशीलां च बस्तीपर्यन्तं सत्सङ्गमण्डलानां विस्तारस्य लक्ष्यं स्वीकृत्य अग्रे गच्छति।

भोपालप्रवासस्य समये विहिप इत्यस्य केन्द्रीयसंयुक्तमहासचिवः शर्मणा हिन्दुस्थानसमाचारस्य सह विशेषवार्तालापे मन्दिराणां सर्वकारीयप्रबन्धनात् आरभ्य धर्मान्तरणविरोधिकानूनं, जनजातीयक्षेत्रेषु गृहप्रत्यागमनम्, जातिगतभेदभावः, अर्चकप्रशिक्षणम्, बालसंस्कारकेन्द्राणि, गोत्रवंशावलीसंरक्षणं तथा तीर्थाटनपर्यटनयोः अन्तरम् इत्यादीनां विषयाणां विषये विस्तरेण स्वमतं प्रस्तुतम्।

प्रश्नः मन्दिराणां सर्वकारीयप्रबन्धनस्य विषये विहिप निरन्तरं प्रश्नान् उत्थापयति। तमिलनाडुसर्वकारस्य आँकडानुसारं तत्र हिन्दूजैनधार्मिकसंस्थानानां संख्या ४६३३८ अस्ति। एतादृशस्य विशालस्य धार्मिकसंस्थागतस्य ढाञ्चस्य सन्दर्भे विहिप अन्ततः कीदृशीं व्यवस्थां इच्छति।

उत्तरम् अस्माकं मूलप्रश्नः एव अस्ति यत् हिन्दूमन्दिराणि हिन्दूनां श्रद्धाकेन्द्राणि सन्ति, न तु सर्वकारस्य राजस्वप्राप्तेः स्रोतांसि। सर्वकारस्य कार्यं शासनस्य संचालनम् अस्ति, मन्दिराणां धार्मिकप्रबन्धनं न। वयं इच्छामः यत् हिन्दूसमाजाय अपि स्वकीयधार्मिकस्थलानां स्वतन्त्रसञ्चालनस्य संवैधानिकः अधिकारः प्राप्नुयात्। विहिप सन्तान् विधिवेत्तॄन् प्रबुद्धसमाजं च सह नीत्वा अस्मिन् विषये देशव्यापिनं जनजागरणं करोति तथा केन्द्रीयकानूनस्य मागं करोति। मन्दिराणां संख्या यावती विशालास्ति, ततोपि तेषां सम्बद्धानां कोटिशः श्रद्धालूनां श्रद्धायाः धार्मिकाधिकाराणां च प्रश्नः अधिकं महत्त्वपूर्णः अस्ति।

प्रश्नः मन्दिराणाम् आयस्य उपयोगं प्रति अपि प्रायशः विवादाः दृश्यन्ते। विहिप कथयति यत् मन्दिराणाम् आयः धार्मिकेषु सामाजिकेषु च कार्येषु विनियोजितः भवेत्। किं भवन्तः अस्य कृते स्पष्टं प्रारूपं प्रस्तावयन्ति।

उत्तरम् अस्माकं स्पष्टं मतमस्ति यत् मन्दिराणां प्रत्येकः अंशः सनातनधर्मस्य समाजस्य च उन्नत्यै विनियोजितः भवेत्। गुरुकुलानि वेदपाठशालाः गोशालाः चिकित्सालयाः निर्धनसमाजस्य सेवा च इत्यादीनि कार्याणि मन्दिरमाध्यमेन कर्तुं शक्यन्ते। यदि मन्दिराणि समाजस्य श्रद्धया सञ्चाल्यन्ते तर्हि तेषाम् आयस्य उपयोगः अपि समाजस्य धर्मस्य च आवश्यकतानुसारं भवेत्। वयं अस्मिन् विषये कानूनीसंघर्षमपि कुर्मः तथा समाजे जागरणमपि जनयामः।

प्रश्नः धर्मान्तरणस्य विषये आँकडः अस्ति यत् २०२५ पर्यन्तं ११ राज्येषु धर्मान्तरणं विनियमयितुं कानूनाः आसन्। एतादृश्यां स्थितौ विहिप सम्पूर्णदेशाय पृथक् केन्द्रीयकानूनस्य आवश्यकतां किमर्थम् अनुभवति।

उत्तरम् अस्माकं मतमस्ति यत् विभिन्नेषु राज्येषु विभिन्नाः कानूनाः भवन्ति चेत् स्थितिः एकरूपा न भवति। छलकपटभयप्रलोभनमाध्यमेन क्रियमाणं मतान्तरणं धर्मान्तरणं वा निवारयितुं सम्पूर्णे देशे समानः कठोरः च केन्द्रीयकानूनः भवेत्। कतिपयैः राज्यैः कानूनाः निर्मिताः सन्ति, किन्तु अस्माकम् अनुभवः अस्ति यत् येषु क्षेत्रेषु कानूनाः अपेक्षया दुर्बलाः सन्ति, तत्र एतादृशीनां गतिविधीनां कृते स्थानं भवति। अतः वयं केन्द्रसर्वकारात् राष्ट्रस्तरीयस्य कानूनस्य मागं कुर्मः।

प्रश्नः गृहप्रत्यागमनस्य विषये विहिप इत्यस्य भाषायां मूलसनातनधर्मे प्रत्यागमनस्य चर्चा क्रियते। जनजातीयक्षेत्रेषु अस्य अभियानस्य वास्तविकं स्वरूपं किम् अस्ति तथा अस्य विस्तारः कियत् अभवत्।

उत्तरम् अस्माकं कृते गृहप्रत्यागमनस्य अर्थः कस्यचित् व्यक्तेः उपरि दबावस्य निर्माणं नास्ति। अस्माकं कथनमस्ति यत् येषां जनानां पूर्वं परिस्थितिभिः भयेन वा प्रलोभनेन वा स्वकीयपरम्पराभ्यः पृथक्त्वं जातम्, ते स्वकीयाभिः मूलाभिः सह पुनः सम्बद्धाः भवितुं अवसरं प्राप्नुयुः। जनजातीयक्षेत्रेषु विहिप शिक्षाचिकित्सासेवामाध्यमेन अपि कार्यं करोति। अस्माकं अनुसारं सहस्रशः परिवाराः स्वेच्छया स्वकीयां मूलसनातनपरम्परां प्रति प्रत्यागताः सन्ति। इदं अभियानं सेवाजागरणात्मगौरवभावेन च अग्रे वर्धते।

प्रश्नः विहिप इत्यस्य घोषितकार्यदिशायां सामाजिकसमरसतायै अस्पृश्यतायाः उन्मूलनाय च प्रमुखं स्थानं प्रदत्तम् अस्ति। भूमिस्तरे एकः कूपः, एकं मन्दिरम्, एकः श्मशानः इत्यादीनां घोषवाक्यानां व्यवहाररूपेण क्रियान्वयनं कथं क्रियते।

उत्तरम् केवलं घोषवाक्यस्य उच्चारणेन सामाजिकसमरसता न भविष्यति। सन्तानां कार्यकर्तॄणां च माध्यमेन समाजस्य विभिन्नवर्गाणां मध्ये सम्पर्कः वर्ध्यते। सत्सङ्गमण्डलेषु समरसताभोजनानि धर्मचर्चाश्च भवन्ति। अस्माकं प्रयासः अस्ति यत् मन्दिरं जलस्रोतः अन्त्येष्टिस्थलं च इत्यादिषु सामाजिकजीवनस्य मूलकेन्द्रेषु भेदभावः समाप्तः भवेत्। सनातनसमाजे जन्माधारेण उच्चनीचभावः न भवेत्।

प्रश्नः अर्चकप्रशिक्षणमपि विहिप सामाजिकसमरसतया सह सम्बध्नाति। किं अस्य अर्थः अस्ति यत् पारम्परिकपुरोहितव्यवस्थायां व्यापकपरिवर्तनस्य दिशि संगठनं कार्यं करोति।

उत्तरम् अस्माकं मतमस्ति यत् पुरोहितत्वस्य आधारः केवलं जन्म न भवेत्, अपितु योग्यता दीक्षा च भवेताम्। अतः वयं प्रशिक्षणकेन्द्राणां माध्यमेन अनुसूचितजातीनां जनजातीनां पश्चाद्वर्गाणां च युवभ्यः वैदिकपूजापद्धतेः कर्मकाण्डस्य संस्काराणां च प्रशिक्षणं दद्मः। अनेन द्वौ उद्देश्यौ पूर्णौ भवतः। एकतः योग्याः अर्चकाः सज्जाः भवन्ति, अपरतः समाजे जात्याधारिताः दूरता अपि न्यूना भवति।

प्रश्नः विहिप इत्यनुसारं देशे सहस्रशः सत्सङ्गमण्डलानि सक्रियाणि सन्ति। २०२६ वर्षं भवद्भिः संगठनविस्तारस्य वर्षम् उक्तम् अस्ति। अस्य विस्तारस्य मापदण्डः कः भविष्यति। केवलं संख्यावृद्धिः अथवा कस्यचित् सामाजिकपरिणामस्य प्राप्तिः।

उत्तरम् संख्या महत्त्वपूर्णा अस्ति, किन्तु अस्माकं लक्ष्यं केवलं संख्यावर्धनं नास्ति। २०२६ वर्षे अस्माकं सङ्कल्पः प्रत्येकं प्रखण्डं संवेदनशीलां च बस्तीपर्यन्तं सत्सङ्गमण्डलस्य प्रापणम् अस्ति। सम्प्रति देशे सर्वत्र ३५००० अधिकानि सत्सङ्गमण्डलानि प्रचलन्ति। वयं तेषां संख्यां द्विगुणितुं दिशि अग्रे गच्छामः। सत्सङ्गस्य उद्देश्यं संगठनस्य सह संस्कारस्य सेवायाश्च संयोजनम् अस्ति। अतः कस्यचित् मण्डलस्य सफलता केवलं तस्य उपवेशनानां संख्यया न, अपितु समाजे आगतेन परिवर्तनेन अपि द्रष्टव्या।

प्रश्नः भवतां अनुसारं सत्सङ्गेन व्यसनमुक्तिः परिवारेषु सुधारः बालकेषु संस्कारश्च इत्यादयः परिणामाः प्राप्ताः सन्ति। किं विहिप एतान् दावान् कस्यचित् व्यवस्थितस्य अध्ययनस्य अथवा आँकडानां माध्यमेन अपि अभिलेखयति।

उत्तरम् सम्प्रति अस्माकं बलं समाजस्य मध्ये प्रत्यक्षकार्ये अस्ति। यत्र नियमिताः सत्सङ्गाः प्रचलन्ति, तत्र वयं व्यसनात् दूरत्वं पारिवारिकसम्बन्धेषु सुधारं बालकेषु संस्कारवृद्धिं च दृष्टवन्तः। अस्माकम् अनुभवः अस्ति यत् सत्सङ्गः केवलं धार्मिककार्यक्रमपर्यन्तं सीमितः नास्ति। तत्र राष्ट्रस्य परिवारस्य बालसंस्कारस्य सामाजिकसमस्यानां च विषये अपि चर्चा भवति। आगामिसमये एतेषां कार्याणाम् प्रभावस्य अधिकव्यवस्थितरूपेण अभिलेखनस्य आवश्यकता अस्ति।

प्रश्नः चलदूरभाषस्य सामाजिकमाध्यमानां च युगे बालकानां संयोजनं महती चुनौती अस्ति। विहिप बालसंस्कारकेन्द्राणां विस्तारस्य चर्चा कृता अस्ति। अस्य लक्ष्यं कियत् व्यापकं भवति।

उत्तरम् अस्माकं प्रयासः प्रत्येकं जिलाकेन्द्रं प्रमुखां च बस्तीपर्यन्तं बालसंस्कारकेन्द्राणां प्रापणम् अस्ति। बालकेभ्यः केवलं धार्मिकविषयाणां कथनम् अस्य उद्देश्यं नास्ति। योगः राष्ट्रभक्तानां जीवनचरितानि नैतिकमूल्यानि परिवारस्य प्रति दायित्वं सनातनपरम्पराणां वैज्ञानिकपक्षश्च अपि कथयिष्यते। अस्माकं मतमस्ति यत् संस्काराः बाल्यकालादेव आरम्भाः भवितव्याः। चलदूरभाषस्य सामाजिकमाध्यमानां च युगे परिवारस्य समाजस्य च भूमिका अधिकं महत्त्वपूर्णा जाता अस्ति।

प्रश्नः नगरीकरणस्य कारणेन गोत्रं कुलदेवता वंशावली च इत्यादयः पारम्परिकाः सूचनाः नूतनपीढ्याः दूरं गच्छन्ति। किं विहिप इदं संरक्षितुं काञ्चित् ठोसां योजनां धारयति।

उत्तरम् कुटुम्बप्रबोधनस्य माध्यमेन वयं परिवारान् स्वकीयस्य वंशवृक्षस्य गोत्रस्य कुलपरम्परायाश्च दस्तावेजं निर्मातुं प्रेरयामः। शताब्देभ्यः वंशावलीं लिखन्तः जागारावभाट इत्यादयः पारम्परिकाः समुदायाः अपि महत्त्वपूर्णाः सन्ति। तेषां दस्तावेजानां संरक्षणम् आवश्यकम् अस्ति, यतः परिवारस्य मूलानि केवलं नाम्ना उपनाम्ना वा ज्ञातुं न शक्यन्ते। आगामिपीढ्यै स्वकीयपारिवारिकस्य सांस्कृतिकपरम्परायाः च ज्ञानं भवेत्।

प्रश्नः मन्दिराणां पर्यटनस्थलरूपेण विकासं तीर्थक्षेत्ररूपेण दर्शनं च प्रति विहिप मूलभूतं भेदं किम् मन्यते।

उत्तरम् मन्दिराणि केवलं भ्रमणस्य स्थानानि न सन्ति। तानि आराधनायाः तपसः आध्यात्मिकसाधनायाश्च केन्द्राणि सन्ति। पर्यटनस्य विषये सुविधा मनोरञ्जनं च प्रमुखं भवितुम् अर्हति, किन्तु तीर्थाटने श्रद्धा संयमः नियमः आत्मपरिवर्तनं च प्रमुखं भवति। अतः वयं इच्छामः यत् पवित्रधाम्नां विकासः तेषां धार्मिकगरिमानुसारं भवेत्। आधुनिकसुविधाः भवन्तु, किन्तु मन्दिरस्य मूलाध्यात्मिकपरिचयः प्रभावितः न भवेत्।

प्रश्नः काशीविश्वनाथधाम महाकाललोकं विन्ध्याचलमित्यादिषु धार्मिकगलियारेषु विहिप सकारात्मकं मतं धारयति। किं भव्यतायाः आध्यात्मिकतायाश्च मध्ये कश्चित् सन्तुलनमपि आवश्यकम् अस्ति।

उत्तरम् निश्चयेन। तीर्थानां विकासः श्रद्धालूनां कृते सुविधावर्धकः भवेत्। भव्यता स्वयमेव लक्ष्यं नास्ति। गर्भगृहस्य प्राचीनता मूलपूजापद्धतिः धार्मिकपरम्परा आध्यात्मिकशान्तिश्च सुरक्षिताः भवितव्याः। अस्माकं स्पष्टं मतमस्ति यत् विकासः तादृशः भवेत् यः अध्यात्मं वर्धयेत्, न तु तं दबावयेत्।

प्रश्नः इदं वर्षं २०२६ अशोकसिंहलस्य जन्मशताब्दिवर्षरूपेण विहिप आचरति। किं विहिप अस्य अवसरस्य केवलं स्मरणवर्षरूपेण दर्शनं करोति अथवा संगठनाय किमपि नवीनं लक्ष्यमपि निर्धारितम् अस्ति।

उत्तरम् एतत् अस्माकं कृते केवलं स्मरणस्य अवसरः नास्ति। अशोकसिंहलस्य जीवनं हिन्दूसमाजस्य संगठनस्य सांस्कृतिकजागरणस्य हिन्दूस्वाभिमानस्य च सह सम्बद्धम् आसीत्। वयं संगठनविस्तारस्य वर्षरूपेण अग्रे प्रवृत्ताः स्मः। अस्माकं प्रयासः अस्ति यत् तस्य विचारान् कार्याणि च नूतनपीढ्यै प्रापयन्तः प्रत्येकं प्रखण्डं संवेदनशीलां च बस्तीपर्यन्तं संगठनात्मकाः सांस्कृतिकाश्च गतिविधयः प्राप्नुयुः।

प्रश्नः यदि मन्दिराणां स्वायत्ततां सामाजिकसमरसतां सत्सङ्गं बालसंस्कारम् अर्चकप्रशिक्षणं संगठनविस्तारं च एकत्र पश्यामः तर्हि विहिप इत्यस्य आगामीअभियानस्य मूलकेन्द्रं किम् दृश्यते।

उत्तरम् मूलकेन्द्रं हिन्दूसमाजस्य संगठनं जागरणं च अस्ति। मन्दिराणि श्रद्धायाः केन्द्राणि सन्ति, सत्सङ्गः समाजस्य संयोजनस्य माध्यमम् अस्ति, संस्काराः नूतनपीढ्यै दिशां ददति तथा सामाजिकसमरसता समाजं अन्तःतः सुदृढं करोति। अस्माकं प्रयासः अस्ति यत् सेवा संस्कारः संगठनं सांस्कृतिकचेतना च परस्परं सम्बद्धानि भवन्तु। यदा समाजस्य प्रत्येकः वर्गः आत्मानं व्यापकस्य सामाजिकस्य सांस्कृतिकस्य च प्रवाहस्य भागरूपेण मन्यते, तदैव संगठनस्य उद्देश्यं पूर्णं भविष्यति।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani