लखनऊ, २९ सितम्बरमासः (हि.स.)। उत्तरप्रदेशे छत्रशाकस्य कृषिः अधुना कृषकाणां कृते केवलम् एकं वैकल्पिकं सस्यम् न, अपितु न्यूनव्ययेन अल्पभूमौ च उत्तमायप्राप्तेः साधनं भवति। २०२४-२५ तमे वर्षे प्रदेशे प्रायः ५१ सहस्रं मेट्रिकटनमितं छत्रशाकस्य उत्पादनम् अभवत्, यत् देशस्य प्रायः ४.२७ लक्षमेट्रिकटनमितस्य उत्पादनस्य १३ प्रतिशतं भवति।

अल्पभूमिः, नियन्त्रितं वातावरणं, तुलनया अल्पकाले उत्पादनस्य सम्भावना च छत्रशाककृषेः प्रति कृषकाणां युवानां च रुचिं वर्धयन्ति। अयोध्यायाः सोहावलक्षेत्रस्य कृषकपरिवारात् आगतस्य उत्सवसिंहस्य कथा अस्य परिवर्तनस्य उदाहरणम् अस्ति। प्रायः एकतः सार्धैकलक्षरूप्यकाणां प्रारम्भिकपूञ्जीविनियोगेन छत्रशाकस्य उत्पादनम् आरब्धवान् उत्सवः स्वव्यापारं वर्धयित्वा एककोटिरूप्यकेभ्यः अधिकस्य उत्पादनस्तरं प्राप्तवान्।

अयोध्यायाः सोहावलखण्डस्य धहरौराग्रामनिवासी महेशसिंहस्य पुत्रः उत्सवसिंहः २०१९ तमे वर्षे छत्रशाककृषेः प्रारम्भं कृतवान्। एमसीए इति उपाधेः अध्ययनं पूर्णं कृत्वा तस्य पुरतः सेवायां गमनस्य अथवा अन्यव्यवसायस्य विकल्पौ आस्ताम्, किन्तु तेन पारम्परिककृषेः विस्तारं बृहद्रूपेण कर्तुं निर्णयः कृतः। कृषिसम्बद्धे परिवारे पालितवर्धितः उत्सवः सामान्यसस्यानां स्थाने तादृशीं कृषिगतिविधिं अन्वेष्टुं प्रयतितवान्, यत्र अल्पस्थाने अधिकमूल्यस्य उत्पादनं कर्तुं शक्येत। अस्यैव क्रमेण तेन छत्रशाककृषिः चयनिता।

छत्रशाकस्य उत्पादनस्य विषये पर्याप्तज्ञानं नासीत्, अतः उत्सवः प्रारम्भे समाजमाध्यमानां उपलब्धानां अन्यसाधनानां च माध्यमेन तस्य उत्पादनप्रविधिं ज्ञातवान्। यदा तेन परिवारे एतस्याः कृषेः विषये सूचितं तदा प्रारम्भिकप्रतिक्रिया उत्साहवर्धिका नासीत्। ज्ञानस्य अनुभवस्य च अभावात् परिजनाः हानिसम्भावनां प्रकटितवन्तः। तथापि उत्सवस्य बोधनानन्तरं परिवारः सहमतः अभवत् तथा च तेन लखनऊनगरे प्राथमिकप्रशिक्षणं प्राप्तम्।

तदनन्तरं शीतकालस्य प्रायः चतुर्मासीयं कालं दृष्ट्वा एकस्मिन् लघुच्छदने छत्रशाकस्य उत्पादनम् आरब्धम्। प्रारम्भिकनिवेशः प्रायः एकतः सार्धैकलक्षरूप्यकाणि आसीत्। प्रथमसस्यात् प्रायः ३० क्विण्टलमितं छत्रशाकस्य उत्पादनम् अभवत्। उत्सवेन स्थानीयविपण्ये विक्रयाय मण्ड्या सह सम्पर्कः स्थापितः। उत्पादाय विपण्ये उत्तमः प्रतिसादः प्राप्तः तथा व्ययस्य निष्कासानन्तरं समुचितम् आयमपि प्राप्तम्। प्रथमसफलतया न केवलं तस्य आत्मविश्वासः वर्धितः, अपितु परिवारस्य अपि अस्य कार्यस्य सम्भावनासु विश्वासः उत्पन्नः।

तदनन्तरम् उत्सवेन केवलम् अनुभवं आधृत्य उत्पादनस्य विस्तारं कर्तुं स्थाने प्राविधिकज्ञानं प्राप्तुं विशेषः बलः दत्तः। तेन हिमाचलप्रदेशस्य सोलननगरे स्थिते चम्बाघाटस्थे छत्रशाकानुसन्धाननिदेशालये प्रशिक्षणं प्राप्य उत्पादनस्य वैज्ञानिकप्रविधिं ज्ञातम्। ततः शनैः शनैः उत्पादनस्य विस्तारः कृतः। एकस्मात् लघुच्छदनात् आरब्धा कृषिः अधुना सार्धैकडभूमौ निर्मितेषु ३५ छदनेषु विस्तृता अस्ति। वर्षपर्यन्तं उत्पादनं स्थिरं स्थापयितुं वातानुकूलितच्छदानाम् अपि उपयोगः क्रियते।

उत्सवस्य अनुसारं वर्तमानकाले तस्य स्थाने ऋतुनुसारं प्रायः ४५०तः ५०० क्विण्टलपर्यन्तं छत्रशाकस्य उत्पादनं भवति। वर्षपर्यन्तव्यवस्थानुसारं प्रतिमासं प्रायः ८० क्विण्टलपर्यन्तं उत्पादनं विपण्ये आपूर्तिश्च क्रियते। तस्य व्यापारः एककोटिरूप्यकेभ्यः अधिकस्य उत्पादनस्तरं प्राप्तवान्। तस्यां संस्थायां प्रत्यक्षाप्रत्यक्षरूपेण प्रायः २५० जनाः रोजगारं प्राप्नुवन्ति इति दावः अस्ति।

अयोध्यायाः अतिरिक्तं तस्य छत्रशाकस्य आपूर्तिः लखनऊ, गोरखपुर, बस्ती, अम्बेडकरनगर, सिद्धार्थनगर इत्यादिषु बहुषु जनपदेषु भवति। उत्सवस्य अनुसारं विपण्ये छत्रशाकस्य बटनप्रकारस्य मागः निरन्तरं वर्धते। थोकविपण्ये खुदराविपण्ये च तस्य मूल्यं प्रायः प्रतिकिलोग्रामं १२०तः २२० रूप्यकाणि यावत् भवति। तथापि मूल्यं विपण्यस्य समयस्य च अनुसारं परिवर्तते।

छत्रशाकस्य उत्पादनस्य सफलतानन्तरम् उत्सवः अधुना अन्येभ्यः कृषकेभ्यः युवभ्यश्च एतत् कार्यं प्रापयितुं प्रशिक्षणमपि ददाति। तस्य अनुसारं प्रदेशस्य प्रायः १५ जनपदेषु प्रशिक्षणकार्यक्रमाः सञ्चाल्यन्ते। समीपस्थेभ्यः ग्रामेभ्यः अन्येभ्यश्च जनपदेभ्यः कृषकाः युवानश्च उत्पादनप्रविधिं, छदननिर्माणम्, तापमाननियन्त्रणं विपण्यसम्बद्धां सूचनां च ज्ञातुं तस्य समीपम् आगच्छन्ति।

उत्सवः कथयति यत् स्वकीयां उत्पादनसंस्थां स्थापयितुं तेन अद्यावधि कस्यापि शासकीयसहायतायाः लाभः न प्राप्तः। तथापि राज्ये छत्रशाकस्य उत्पादनं प्रोत्साहयितुं केन्द्रसर्वकारस्य राज्यसर्वकारस्य च विभिन्नाभिः योजनाभिः वित्तीयसहायता प्राविधिकसहयोगश्च उपलब्धः क्रियते।

२०० वर्गफुटपरिमितेन छदनेनापि प्रारम्भः

प्रदेशस्य लघुकृषकान् छत्रशाकस्य उत्पादनस्य सह सम्बद्धुं २०० वर्गफुटपरिमितस्य छदनस्य प्रतिरूपमपि योजनायां समाविष्टम् अस्ति। एकीकृतोद्यानविकासमिशनस्य अन्तर्गतं पात्रलाभार्थिभ्यः विभिन्नेषु वर्गेषु ४०तः ५० प्रतिशतपर्यन्तम् अनुदानं प्रदीयते। २०० वर्गफुटपरिमितायाः उत्पादनैककायै अधिकतमं एकलक्षरूप्यकपर्यन्तं साहाय्यस्य प्रावधानम् अस्ति। शासकीयानां विवरणानुसारं प्रदेशे अधुनापर्यन्तं एतादृश्यः प्रायः ८० छत्रशाकउत्पादनैककाः स्थापिताः सन्ति।

छत्रशाकस्य सम्पूर्णां उत्पादनशृङ्खलां सुदृढां कर्तुं कम्पोस्ट्-स्पॉन्-निर्माणैककाः अपि योजनायां समाविष्टाः सन्ति। गतवर्षे एतादृशानां ३० एककानां कृते ४० प्रतिशतानुदानस्य अनुमतिः प्रदत्ता आसीत्। एतेन स्थानीयस्तरे उत्पादनाय आवश्यकसामग्रीणाम् उपलब्धतायाः व्यवस्था सुदृढा भविष्यति इति अपेक्षा अस्ति।

लखनऊ, प्रयागराज, सहारनपुर, मिर्जापुर, जौनपुर, हरदोई, बस्ती, मेरठ, प्रतापगढ, रायबरेली, सोनभद्र इत्यादिषु प्रदेशस्य बहुषु जनपदेषु कृषकाः छत्रशाककृषिम् अङ्गीकुर्वन्ति। उद्यानविभागस्य पक्षतः उत्पादनप्रविधेः, एककसञ्चालनस्य, गुणवत्तायाः अन्येषां च प्राविधिकविषयाणां सम्बन्धे कृषकेभ्यः प्रशिक्षणं प्रदीयते।

नियन्त्रितं तापमानं आर्द्रता च आवश्यकम्

छत्रशाकस्य उत्पादने ऋतुः वातावरणं च विशेषमहत्त्वं वहतः। ऋतुनिर्भरकृष्यै सितम्बरमासस्य अन्त्यभागतः अक्टोबरमासपर्यन्तं कालः अनुकूलः मन्यते तथा सामान्यतः एषः चक्रः मार्चमासस्य प्रारम्भिकसप्ताहपर्यन्तं चलति। उत्पादनकाले तापमानस्य आर्द्रतायाश्च सन्तुलनं स्थापयितुम् आवश्यकम्। सामान्यतः २०तः ३० डिग्री सेल्सियसपर्यन्तं तापमानं तथा प्रायः ८०तः ९० प्रतिशतपर्यन्तम् आर्द्रता अनुकूला मन्यते। स्वच्छतायां उत्पादनप्रविधौ वा किञ्चित् प्रमादमपि उत्पादनमात्रां प्रभावितुं शक्नोति। अतः अस्मिन् क्षेत्रे आर्थिकसहायतया सह प्राविधिकप्रशिक्षणस्य भूमिकाऽपि महत्त्वपूर्णा भवति।

छत्रशाकस्य उत्पादनस्य विस्तारः ग्रामीणार्थव्यवस्थायै रोजगारस्य नवीनानवसरान् अपि सृजितुं शक्नोति। बृहद्भूमेः आवश्यकता न भवति इत्यतः सीमितभूमियुक्ताः कृषकाः ग्रामीणपरिवाराश्च लघुस्तरेण अपि अस्मिन् कार्ये सम्बद्धुं शक्नुवन्ति। स्वयं सहायता समूहानां माध्यमेन ग्रामीणमहिलाः उत्पादनस्य, पुटीकरणस्य, प्रसंस्करणस्य च कार्येषु सम्बद्धाः कर्तुं शक्यन्ते। होटल, भोजनालय, खुदराविपण्य, खाद्यप्रसंस्करणोद्योगेषु च मागः विद्यमानत्वात् स्थानीयस्तरे विपणनस्य सम्भावनाः अपि वर्धिताः सन्ति।

मन्त्री उक्तवान्—कृषकान् नवीनायविकल्पैः सम्बद्धुं लक्ष्यं

उद्यानस्य कृषिविपणनस्य च राज्यमन्त्री स्वतन्त्रप्रभारः दिनेशप्रतापसिंहः उक्तवान् यत् राज्यसर्वकारः कृषकान् पारम्परिकसस्यानां सह आयस्य नवीनविकल्पैः सम्बद्धुं कार्यं करोति। छत्रशाकस्य उत्पादने न्यूनभूमेः आवश्यकता तथा नियन्त्रितपरिस्थितौ उत्पादनस्य सम्भावना अस्ति इति दृष्ट्वा कृषकेभ्यः उपयोगिन्याः कृषिगतिविधेः रूपेण तस्य प्रोत्साहनं क्रियते।

तेन उक्तं यत् एकीकृतोद्यानविकासमिशनस्य अन्तर्गतं छत्रशाकउत्पादनैककेभ्यः ४०तः ५० प्रतिशतपर्यन्तम् अनुदानस्य व्यवस्था अस्ति। लघुकृषकेभ्यः २०० वर्गफुटपरिमितस्य छदनप्रतिरूपस्य अन्तर्गतं अधिकतमं एकलक्षरूप्यकपर्यन्तं साहाय्यस्य प्रावधानं कृतम् अस्ति। उत्पादनक्षमतायाः वर्धनेन सह कृषकेभ्यः प्रशिक्षणं प्राविधिकमार्गदर्शनं च प्रदातुं विशेषेण बलं दीयते।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani