विश्ववृद्धदिवसः (०१ अक्तूबर) विशेषः

डा. मनीषकुमारचौधरी

वृद्धत्वं जीवनस्य स्वाभाविकी प्रक्रिया अस्ति, किन्तु वृद्धावस्थां सम्मानेन जीवितुं शक्नुमः वा इति अद्य सामाजिकचुनौतीरूपेण परिवर्तते। मनुष्यस्य महानतमासु उपलब्धिषु एका तस्य वर्धमाना जीवनप्रत्याशा अस्ति। चिकित्साविज्ञानस्य, पोषणस्य, प्रौद्योगिक्याः जीवनस्तरस्य च उन्नतिः मनुष्याय अधिककालं यावत् जीवितुं अवसरं प्रदत्तवती अस्ति। किन्तु अस्माकं पुरतः एकः विरोधाभासः अस्ति — वयं जीवनं दीर्घं कृतवन्तः, परन्तु किं तस्य दीर्घजीवनस्य सम्मानं, सुरक्षां, आत्मीयतां, सार्थकतां च दत्तवन्तः?

विश्वं शीघ्रतया वृद्धं भवति। विश्वस्वास्थ्यसङ्घटनस्य अनुसारं वर्षे २०२३ तमे वर्षे विश्वे षष्टिवर्षीयाः ततोऽधिकवयस्काश्च प्रायः एकादशकोटयः जनाः आसन्। एषा सङ्ख्या वर्षे २०५० तमे वर्षे वर्धित्वा प्रायः एकविंशतिकोटिपर्यन्तं भविष्यतीति अनुमानम् अस्ति। अर्थात् आगामिषु पञ्चविंशतिवर्षेषु विश्वे वृद्धानां सङ्ख्या प्रायः द्विगुणा भविष्यति। वर्षे २०३० तमे वर्षे विश्वस्य प्रत्येकः षष्ठः जनः षष्टिवर्षीयः ततोऽधिकवयस्को वा भविष्यति। वर्षे २०५० तमे वर्षे विश्वस्य प्रायः अष्टतिशतं वृद्धजनाः न्यूनमध्यमायवालेषु देशेषु निवसिष्यन्ति।

एतत् केवलं जनसङ्ख्यासम्बद्धम् एकमङ्कीयं तथ्यं नास्ति। एतत् भाविसमाजस्य संरचनायां भविष्यमाणस्य महतः परिवर्तनस्य सङ्केतः अस्ति। विश्वस्य पुरतः अधुना प्रश्नः केवलमयं नास्ति यत् वर्धमानजनसङ्ख्यायै रोजगारः कथं प्रदीयेत, अपितु एषोऽपि अस्ति यत् वर्धमानायै वृद्धजनसङ्ख्यायै स्वास्थ्यं, सामाजिकसुरक्षां, सम्मानं जीवनस्य गरिमां च कथं प्रदीयेत।

भारतस्य विशिष्टा स्थितिः

भारतं अस्य परिवर्तनस्य मध्ये विशिष्टां स्थितिं धारयति। अद्य भारतं विश्वस्य युवा राष्ट्रेषु परिगण्यते, किन्तु एषा स्थितिः सदैव न स्थास्यति। संयुक्तराष्ट्रजनसङ्ख्याकोषस्य अनुसारं भारतस्य षष्टिवर्षीयातीतवयस्कानां जनसङ्ख्या वर्षे २०२१ तमे वर्षे प्रायः दशदशांशाधिकं प्रतिशतं आसीत्, या वर्षे २०५० तमे वर्षे वर्धित्वा प्रायः विंशतिप्रतिशतं भवितुमर्हति। संयुक्तराष्ट्रजनसङ्ख्याकोषस्य अद्यतनानुमानानुसारं वर्षे २०५० तमे वर्षे भारतस्य षष्टिवर्षातीतवयस्कानां सङ्ख्या प्रायः चतुस्त्रिंशत्कोटिषट्लक्षपर्यन्तं भवितुं शक्नोति।

अस्य तात्पर्यम् अस्ति यत् यस्य भारतस्य चर्चा अद्य युवा जनसङ्ख्यायाः जनसाङ्ख्यिकीयलाभस्य च कारणेन भवति, तेनैव कालेन स्वस्य वर्धमानवृद्धजनसङ्ख्यायाः भविष्यस्यापि सज्जता कर्तव्या।

वृद्धावस्था केवलं वयः न, सामाजिकस्थितिरपि

वयं दीर्घकालं यावत् वृद्धावस्थां मुख्यतः शारीरिकदुर्बलतया रोगेण च सम्बद्धां दृष्टवन्तः। एषा दृष्टिः अपूर्णा अस्ति। वृद्धावस्थायाः सम्बन्धः व्यक्तेः सामाजिकभूमिकया, आर्थिकस्वातन्त्र्येण, पारिवारिकसम्बन्धैः, मानसिकस्वास्थ्येन आत्मसम्मानेन च अपि अस्ति।

कस्यचित् व्यक्तेः वयसो वृद्धिः इत्यस्य अर्थः न भवति यत् तस्य सामाजिकमहत्त्वं समाप्तम् अभवत्। तस्य समीपे जीवनस्य सः अनुभवः भवति, यं न कश्चित् ग्रन्थः, न काचित् प्रौद्योगिकी, न च कृत्रिमबुद्धिमत्ता पूर्णतया प्रतिस्थापयितुं शक्नोति। सः परिवारान् निर्मितवान्, संस्थाः स्थापितवान्, समाजाय स्वश्रमं दत्तवान्, भाविसन्ततीनां कृते मार्गान् निर्मितवान्। तत् कथं सम्भवति यत् स एव जनः वृद्धो भवति चेत् कदाचित् तस्य उपयोगितायाः विषये प्रश्नः उत्पद्यते?

‘ते तु स्वजीवनं जीवितवन्तः’, ‘अधुना बालानां कृते अवसरः भवेत्’ अथवा ‘अधुना एतेभ्यः किं कार्यम्’ इत्यादयः विचाराः केवलं सामान्यवार्तालापस्य भागाः न सन्ति। तेषां पृष्ठतः तादृशी उपयोगितावादी मानसिकता अस्ति, यस्यां मनुष्यस्य मूल्यं तस्य आर्थिकउत्पादकत्वेन निर्धार्यते। यदि कस्यचित् व्यक्तेः मूल्यं केवलं तस्य कार्यक्षमतया निर्धारितं भविष्यति, तर्हि रोगः, दिव्याङ्गता वृद्धावस्था च स्वयमेव समाजस्य उपेक्षितप्रान्तं गमिष्यन्ति। मनुष्यस्य गरिमा तस्य उत्पादकत्वादपि श्रेष्ठा अस्ति।

एकाकित्वम् : वृद्धावस्थायाः अदृश्यव्याधिः

वृद्धावस्थायाः महत्तमासु चुनौतिषु एकाकित्वं शीघ्रतया पुरतः आगच्छति। संयुक्तपरिवाराणां दुर्बलीकरणेन, सन्तानानां रोजगारार्थं अन्येषु नगरेषु देशेषु वा गमनेन, जीवनस्य वर्धमानव्यस्ततया च वृद्धानां सामाजिकजीवनं सङ्कुचितम् अस्ति। एकस्मिन् गृहे चत्वारः जनाः निवसन्ति, किन्तु चतुर्णामपि जगत् पृथक् पृथक् अस्ति। वृद्धव्यक्तेः समीपे समयः अस्ति, यदा परिवारस्य अन्येषां सदस्याणां समीपे समयस्य अभावः अस्ति। अयमेव विरोधाभासः कदाचित् एकस्यैव छदस्य अधः निवसतामपि भावनात्मकदूरत्वं जनयति।

विश्वस्वास्थ्यसङ्घटनस्य अनुसारम् एकाकित्वं सामाजिकपृथक्करणं च वृद्धावस्थायां मानसिकस्वास्थ्यसमस्यायाः महत्त्वपूर्णौ जोखिमकारकौ स्तः। विश्वस्वास्थ्यसङ्घटनस्य वर्ष २०२६ तमस्य आँकडानुसारं प्रायः प्रत्येकः षष्ठः वृद्धव्यक्तिः दुर्व्यवहारस्य अनुभवम् आप्नोति तथा सप्ततिवर्षीयात् अधिकवयस्कानां प्रायः पञ्चदशप्रतिशतं जनाः कस्याश्चित् मानसिकस्वास्थ्यसमस्यायाः सह जीवनं यापयन्ति।

अतः वृद्धावस्थायाः परिचर्या केवलं औषधप्रदानपर्यन्तं सीमिता भवितुं न शक्नोति। वृद्धेभ्यः सम्भाषणम् आवश्यकम् अस्ति, सामाजिकसहभागिता आवश्यकी अस्ति, निर्णयेषु भूमिका आवश्यकी अस्ति, सर्वाधिकं च एषः विश्वासः आवश्यकः अस्ति यत् ते अद्यापि परिवारस्य कृते महत्त्वपूर्णाः सन्ति।

आर्थिकासुरक्षायाः द्वितीयमपि चिन्ताजनकं रूपम्

वृद्धावस्था तदा अधिका कठिनतरा भवति यदा तया सह आर्थिकपरनिर्भरता सम्बद्धा भवति। प्रत्येकः वृद्धः निवृत्तिवेतनप्राप्तः न भवति। प्रत्येकस्य व्यक्तेः समीपे सञ्चितधनं सम्पत्तिर्वा न भवति। भारते वृद्धानां महती सङ्ख्या अस्ति, येषां जीवनं पारिवारिकायपरि निर्भरम् अस्ति।

संयुक्तराष्ट्रजनसङ्ख्याकोषस्य भारतस्य वृद्धावस्थासम्बन्धिन्या वर्ष २०२३ तमस्याः प्रतिवेदनानुसारं भारतस्य चत्वारिंशत्प्रतिशताधिकाः वृद्धाः निर्धनतमेषु आर्थिकवर्गेषु अन्तर्भवन्ति तथा प्रायः अष्टादशप्रतिशतम् वृद्धानां कापि आयः नास्ति। प्रतिवेदने एतदपि रेखाङ्कितं यत् आर्थिकासुरक्षायाः स्वास्थ्ये जीवनस्य गुणवत्तायां च प्रत्यक्षः प्रभावः भवति।

अत्र वृद्धावस्था दारिद्र्यं च परस्परं स्थितिं अधिकां कठिनां कुरुतः। औषधं महत् चेत् भोजनस्य मात्रा न्यूना भवति। चिकित्सालयं गन्तव्यम् अस्ति चेत् परिवहनस्य समस्या पुरतः आगच्छति। निवृत्तिवेतनं नास्ति चेत् लघुतमायाः आवश्यकतायाः कृते अपि अन्यस्य व्यक्तेः उपरि निर्भरता भवति। वृद्धावस्थायां आर्थिकस्वातन्त्र्यं केवलं सुविधा नास्ति, अपितु आत्मसम्मानस्यापि आधारः अस्ति।

वृद्धमहिलानां चुनौती अधिका कठिनतरा

वृद्धावस्थायाः एकः महत्त्वपूर्णः किन्तु बहुधा उपेक्षितः पक्षः वृद्धमहिलानां स्थितिः अस्ति। महिलानां जीवनप्रत्याशा सामान्यतः पुरुषेभ्यः अधिका भवति। अस्य अर्थः एषोऽपि अस्ति यत् ताः अधिकवर्षाणि यावत् वृद्धावस्थायां जीवनं यापयितुं शक्नुवन्ति, किन्तु बहुधा वैधव्येन, सम्पत्तौ सीमिताधिकारैः आर्थिकपरनिर्भरतया च सह।

संयुक्तराष्ट्रजनसङ्ख्याकोषस्य भारतसम्बद्धासु प्रतिवेदनासु वृद्धमहिलानाम् आर्थिकसामाजिकासुरक्षा विशेषचिन्तारूपेण रेखाङ्किता अस्ति। अशीतिवर्षीयात् अधिकवयस्कानां जनसङ्ख्यायाः वृद्ध्या सह अत्यधिकवृद्धानां, विधवानां अधिकपरनिर्भराणां च महिलानां सङ्ख्यापि वर्धितुं सम्भावना अस्ति।

अतः वृद्धावस्थासम्बन्धिनी नीतिः केवलं ‘वृद्धजनाः’ इति समानश्रेणीरूपेण निर्मातुं न शक्यते। वृद्धपुरुषस्य वृद्धमहिलायाश्च सामाजिकपरिस्थितयः बहुषु प्रसङ्गेषु भिन्नाः भवन्ति।

वृद्धानां कृते नगरे सुविधा, ग्रामे सम्बन्धाः

महानगरेषु निवसतां वृद्धानां समस्यायाः एकं रूपम् अस्ति — सुविधानां मध्ये एकाकित्वम्। उत्तमचिकित्सालयाः, निजीस्वास्थ्यसेवाः, परिवहनं मनोरञ्जनस्य साधनानि च उपलब्धानि भवितुम् अर्हन्ति, किन्तु परिवारस्य समुदायस्य च समयः न्यूनः भवितुम् अर्हति। तद्विपरीतं ग्रामीणजीवने अद्यापि बहुषु स्थलेषु सामाजिकसम्बन्धाः अधिकं दृढाः दृश्यन्ते। किन्तु तत्र स्वास्थ्यसेवानां, परिवहनस्य, निवृत्तिवेतनस्य नियमितपरिचर्यायाश्च समस्याः अधिकगम्भीराः भवितुम् अर्हन्ति।

युवानां रोजगारार्थं नगराभिमुखं प्रवासनं ग्रामीणवृद्धानां नूतनां पीढीं एकाकित्वस्य दिशि प्रेरितवती अस्ति। अतः ग्रामे वृद्धावस्था सुकरा, नगरे च कठिना इति मन्यितुं न उचितम्। उभयत्रापि चुनौतिनां स्वरूपं भिन्नम् अस्ति।

एका अन्यतमा नूतना चुनौती डिजिटलविभाजनम् अस्ति। बैंकिङ्गव्यवस्थातः आरभ्य यात्रापत्रप्राप्तिपर्यन्तं, चिकित्सालयस्य पूर्वनिर्धारितसमयप्राप्तेः आरभ्य शासकीयसेवासञ्चारपर्यन्तं जीवनं शीघ्रं डिजिटलरूपं प्राप्नोति। युवानः एतत् सुविधारूपेण पश्यन्ति, किन्तु बहूनां वृद्धानां कृते एषा नूतना भित्तिरिव भवति।

यः व्यक्तिः स्वजीवने कागदपत्रैः, डाकव्यवस्थया, बैंकस्य लेखापुस्तिकया प्रत्यक्षसम्भाषणेन च कार्यं कृतवान्, तस्य पुरतः सहसा अनुप्रयोगानां, सङ्केतशब्दानां, एककालिकसङ्केतानां, अन्तर्जालीयप्रमाणीकरणस्य च जगत् उपस्थितं भवति। अस्माभिः बोधनीयं यत् अङ्कीयसाक्षरता केवलं प्रौद्योगिकीशिक्षणं नास्ति। सा वृद्धव्यक्तेः आत्मनिर्भरत्वं स्थिरं स्थापयितुं माध्यममपि अस्ति।

किं परिवार एव पर्याप्तः?

भारतीयसमाजे प्रायः कथ्यते यत् वृद्धानां परिचर्या परिवारस्य दायित्वम् अस्ति। एतत् सत्यम्, किन्तु केवलं परिवारस्य उपरि सम्पूर्णं दायित्वं स्थापयितुं पर्याप्तं न भविष्यति। परिवर्तमानार्थव्यवस्था, लघुपरिवाराः, प्रवासनं रोजगारस्य स्वरूपं च परिवारस्य क्षमतामपि परिवर्तितवन्तः। अतः राज्यं, समाजः, परिवारः, बाजारश्च — सर्वे मिलित्वा वृद्धावस्थायाः नूतनां संरचनां निर्मातुम् अर्हन्ति।

स्वास्थ्यसेवासु जराचिकित्सां सुदृढां कर्तव्यम्। निवृत्तिवेतनस्य सामाजिकसुरक्षायाश्च विस्तारः करणीयः। सार्वजनिकपरिवहनं नगराणि च वृद्धानुकूलानि कर्तव्यानि। एकाकिनः निवसतां वृद्धानां कृते सामुदायिकसहायतातन्त्रं विकसितव्यम्। तथा वृद्धानां कृते दिवसे परिचर्याकेंद्राणि, सामुदायिककेंद्राणि, गृहे परिचर्या इत्यादीनां व्यवस्थाः वर्धनीयाः।

विश्वस्वास्थ्यसङ्घटनमपि वृद्धावस्थां केवलं चिकित्साविषयं न मत्वा स्वास्थ्यं, सामाजिकपरिचर्या, परिवहनं, आवासः, नगरीययोजना च इत्यादीनां व्यापकसामाजिकव्यवस्थानां सह सम्बद्धस्य विषयस्य रूपेण स्वीकरणस्य आवश्यकतायां बलं ददाति।

वृद्धेभ्यः परिचर्या न, सहभागितापि आवश्यकी

अस्माकं दृष्टिकोणे मूलभूतः परिवर्तनः आवश्यकः। वृद्धान् केवलं ‘परिचर्यां प्राप्तुम् अर्हन्तः’ व्यक्तिरूपेण द्रष्टुं पर्याप्तं नास्ति। ते समाजस्य सक्रियाः सदस्याः सन्ति। वृद्धानाम् अनुभवः विद्यालयैः, समुदायैः, स्थानीयसंस्थाभिः परिवारैश्च सह संयोजयितुं शक्यते।

पितामहपितामह्याः मातामह्योः च कथाः केवलं मनोरञ्जनं न, अपितु पीढ्योर्मध्ये संवादस्य माध्यमम् अपि सन्ति। सेवानिवृत्तिः सामाजिकजीवनात् निवृत्तिः न भवेत्। यः व्यक्तिः चत्वारिंशद्वर्षाणि कार्यं कृतवान्, तस्य समीपे सेवानिवृत्तेः अनन्तरमपि अनुभवः अस्ति। समाजेन तस्य अनुभवस्य कृते नूतनाः अवसराः स्रष्टव्याः।

भारतस्य पुरतः चुनौती दल

भारतस्य कृते एषा चुनौती अधिका महत्त्वपूर्णा अस्ति, यतः वृद्धजनसङ्ख्या शीघ्रं वर्धिष्यते। संयुक्तराष्ट्रजनसङ्ख्याकोषस्य अनुसारं वर्षे २०५० तमे वर्षे भारतस्य षष्टिवर्षातीतवयस्कानां सङ्ख्या प्रायः चतुस्त्रिंशत्कोटिषट्लक्षपर्यन्तं प्राप्तुं शक्नोति। अशीतिवर्षीयात् अधिकवयस्कानां जनसङ्ख्यायां वर्ष २०२२ तः २०५० पर्यन्तं प्रायः द्विशतसप्ततिप्रतिशताधिकवृद्धेः अनुमानमपि प्रस्तुतम् अस्ति।

एषः तथ्याङ्कः अस्मान् सावधानं करोति यत् वृद्धावस्था भविष्यस्य समस्या नास्ति। सा अस्माकं वर्तमानजीवने एव प्रविष्टा अस्ति। अद्य यः युवा स्वमातापित्रोः वृद्धावस्थायाः चिन्तां न करोति, तेन एतदपि बोधनीयं यत् सः स्वयमपि तस्यैव जीवनचक्रस्य भागः अस्ति। वृद्धावस्था कस्यचित् अन्यस्य व्यक्तेः समस्या नास्ति। सा अस्माकं स्वभविष्यस्य नाम अस्ति।

अतः वृद्धानां कृते निर्मिता व्यवस्था वस्तुतः अस्माकं स्वभविष्यस्य व्यवस्था अस्ति। वृद्धावस्था जीवनस्य अन्तः नास्ति। सा जीवनस्य दीर्घयात्रायाः सः सोपानः अस्ति, यत्र व्यक्तेः सर्वाधिकं सम्मानस्य, सर्वाधिकाम् आत्मीयतायाः, सर्वाधिकायाः सामाजिकसुरक्षायाश्च आवश्यकता भवितुम् अर्हति।

समाजस्य सभ्यतायाः मूल्याङ्कनं तस्य प्रौद्योगिक्याः उपलब्धिभिः, उच्चभवनैः आर्थिकविकासेन च यथा भवति, तथैव एतेन विषयेऽपि भवति यत् सः स्वबालकैः, महिलाभिः, दिव्याङ्गैः वृद्धैश्च कथं व्यवहारं करोति।

अस्माभिः निर्णयः करणीयः यत् वयं तादृशं समाजं निर्मातुम् इच्छामः यस्मिन् वर्धमानं वयः भाररूपेण मन्येत, उत तादृशं समाजं यस्मिन् वर्धमाना वयः अनुभवस्य गरिमायाश्च उत्सवरूपेण स्वीक्रियेत।

वृद्धानां जगतः सुरक्षितं करणं वस्तुतः स्वभविष्यस्य सुरक्षा एव अस्ति। यतः अद्यतनः युवा श्वः वृद्धः भविष्यति। यस्मिन् समाजे वृद्धावस्थायाः सम्मानः भवति, तस्मिन् समाजे मनुष्यस्य सम्पूर्णं जीवनं सम्मानितं भवति। एषा एव कस्यापि सभ्यस्य संवेदनशीलस्य च समाजस्य वास्तविकपरिचयः अस्ति।

(लेखकः देहल्याः दौलतराममहाविद्यालये सहायकप्राध्यापकः अस्ति।)

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani